نشرِ دیجیتالیِ رایگانِ متون

علامه جعفری کتابی دارد به‌نام «از دریا به دریا: کشف‌الأبیات مثنوی مولوی». این کتاب که در سال‌های ۶۴-۶۵ و در ۴ جلد و بیش از ٢٠٠٠ صفحه منتشر شده و حاصل ١٢ سال کار مستمر است کامل‌ترین و جامع‌ترین کشف‌الأبیات «مثنوی» مولوی در زمان خود و تا سال‌ها پس از چاپش بود، طوری‌که شما با به‌یادداشتن حتی یک کلمه از یک بیت هم می‌توانستید بیت مقصود خود را در آن اثرِ تقریباً ٢۶٠٠٠بیتی مولوی بیابید. معلوم نی‌ست جناب علامه و همکارانشان، مزید بر زمان، متحمل چه مقدار زحمت و هزینه برای به‌انجام‌رساندن این اثر عظیم شده‌اند. اجر ایشان و همه‌‌ی کسانی که در این کار نقش داشته‌اند محفوظ است، چه این‌که در زمان خود خدمتی بسیار بزرگ به فرهنگ ایران و اسلام کرده‌اند، اما بر کسی پوشیده نی‌ست که ‌ام‌روز این کتاب کارایی اصلی خود را ازدست داده و، اگر ارزشی دارد، در چیز دیگری‌ست. ‌ام‌روز می‌توانید با یک جست‌جوی سردستی در اینترنت بسیار بیش از این‌ها را بیابید.

پس از ظهور رایانه و اینترنت، اینک سال‌هاست که همگان به ضرورت دیجیتالی‌کردن متون پی برده‌اند. هم‌این «ویکی‌پدیا» و پروژه‌های مختلفش را درنظر بگیرید که فارغ از همه‌‌ی اشکالاتی که به آن وارد می‌آورند چه انقلابی به‌پا کرده است. گذشته از «ویکی‌پدیا» که مشارکت در آن برای همگان آزاد است و درنتیجه کیفیت متون مدخل‌های آن هرگز یک‌سان نی‌ست پروژه‌های بسیار دیگری هم هست که با مشارکت متخصصان طرازاول هر رشته‌ای پیش رفته است؛ نمونه‌‌ی آن «دانش‌نامه‌‌ی فلسفه‌‌ی استنفورد» است. در این دانش‌نامه‌‌ی اینترنتی می‌توان رد بسیاری از موضوعات مرتبط را زد و از مقالاتی درجه‌یک بهره برد. آن‌چه اهمیت این پروژه‌ها را بیش‌ازپیش و دائره‌‌ی نفوذشان را گسترده‌تر می‌سازد رایگان‌بودن استفاده از آن‌ها برای عموم است. درباره‌‌ی «دانش‌نامه‌‌ی فلسفه‌‌ی استنفورد» توضیح ‌آن‌که عده‌ای هزینه‌‌ی تولید مدخل‌های آن را متقبل شده‌اند که بشود این متون را رایگان عرضه کرد. فعلاً کاری به این ندارم که این نشر رایگان چه سودهای پیدا و پنهانی برای متولیان این پروژه‌ها دارد.

اما دیجیتالی‌کردن متون چه خاصیتی دارد؟ جست‌جو و یافتن ساده و سریع هر چیزی که قابل‌جست‌جوست (پیش از ادامه‌‌ی بحث لازم است دو نکته را یادآور شوم: ١- دقت داشته باشید که انتشار عکسِ متون فعلاً، لااقل در زبان فارسی، دردی را دوا نمی‌کند، زیرا نمی‌شود در آن‌ها جست‌جو کرد. ٢- فرق است میان انتشار آثاری که مشمول حق نشر نمی‌شوند و آثاری که حق نشر آن‌ها هنوز برای پدیدآور و ناشر و ... محفوظ است.). میزان تأثیر این کار و دامنه‌‌ی این تأثیر شگفتی‌آور است؛ مثلاً ١- به‌دلیل حذف بسیاری از واسطه‌های چاپ و نشر کتاب قیمت عرضه بسیار کاهش می‌یابد. ٢- خدمتی بزرگ می‌شود به محیط‌زیست. ٣- کار تحقیق و تحلیل و مقایسه و نقد، تاجایی‌که با جست‌جو سروکار دارد، بسیار آسان می‌شود. ۴- باز در هم‌این زمینه می‌شود بسیار بیشتر از صحت و درستی نتیجه‌گیری‌ها مطمئن بود. و ... .

متأسفانه در ایران این کار هنوز آن‌قدرها جا نیفتاده است. هستند کتاب‌فروشی‌های مجازی و پای‌گاه‌هایی که صورت دیجیتالی متنی را دراختیار ما می‌گذارند، اما عموماً اشکالاتی جدی دارند. آن‌هایی که این کار را درقبال دریافت مبلغی انجام می‌دهند دو اشکال عمده دارند: ١- متون این فروش‌گاه‌ها در بستری یک‌پارچه قرار ندارند که فی‌المثل بشود یک‌باره در همه‌‌ی آثار یک فرد یک چیز واحد را جست. ‌٢- بسیاری از ناشران هنوز حاضر نی‌ستند منتشَرات خود را به‌شکل دیجیتال عرضه کنند. نمونه‌‌ی این گروه اپ «طاقچه» است. اما مشکلات پای‌گاه‌های عرضه‌‌ی رایگان متون بیش از این‌هاست: ١- به‌دلیل مسائل مربوط به حق نشر، نسخه‌های نامعتبر و منسوخ و غیرعلمی مبنای کار قرار می‌گیرند. ٢- ازآن‌جایی‌که تهیه‌کنندگان این آثار از حمایت مادی برخوردار نی‌ستند و فقط از سر عشق و علاقه کار می‌کنند و نیز به‌ این دلیل که افراد زیاد و مختلفی در یک کار سهیمند صحت متون تولیدی ایشان محل‌تردید است. با این اشکالات نشر رایگان متون عملا نقض‌غرض است. سایت «گنجور» را در خاطر آورید. حالا بماند که مسائل رسم‌الخط فارسی هم خودش معضلات را دوچندان می‌کند و سدی در راه جست‌جوی آسان و مطمئن است. با همه‌‌ی این اشکالات بی‌انصافی‌ست، اگر خدمات گسترده و عالی پای‌گاه‌هایی مانند «واژه‌یاب»، «مدرسه‌‌ی فقاهت»، «ویکی‌شیعه» و «کتاب‌خانه‌‌ی دیجیتال نور» و اپ‌هایی مانند «می‌کده» و «فیدیبو» را ازیاد ببریم.

اما به‌نظر می‌رسد برای ادامه‌‌ی کار باید به نکاتی توجه داشت که بتوان قاعده‌مندتر پیش رفت و حداکثر بهره‌وری را حاصل کرد: ١- لازم است عده‌ای که دستشان می‌رسد و وسعش را دارند قدمی بردارند و یاری کنند تا متونی که مشمول حق نشر نمی‌شوند، از جمله همه‌‌ی متون فارسی و حتی عربی که تاریخ تولید آن‌ها پیش از ١٣٠٠ است، با کمک متخصصان حوزه‌های نرم‌افزار، زبان‌شناسی، ادبیات و ... به‌صورتی آراسته و منقح دراختیار همه قرار گیرد. درباره‌‌ی متون مشمول حق نشر کار از لونی دیگر است. ٢- موتورهای جست‌جوگرِ بومیِ ویژه‌ای طراحی شوند که برای جست‌جوی دقیق در متون بهینه‌سازی شده باشند. ٣- عده‌ای همت کنند و بی‌حب‌وبغضی رسم‌الخطی متناسب با ضرورت‌های نشر دیجیتال ارائه دهند. پرواضح است که یکی از راه‌های درآوردن علم از انحصار -که فوائد بی‌شماری دارد- و شاید مهم‌ترین راه آن و نیز مهیاساختن بستر نقد هم‌این نشرِ دیجیتالیِ رایگانِ متون است.


یک‌شنبه، 1 مرداد 1396، روزنامه‌ی «شهرآرا»

/ 0 نظر / 28 بازدید